![\"Molen](\"https:\/\/i0.wp.com\/holambra.nl\/wp-content\/uploads\/2013\/03\/DSC_1124.jpg\")
<\/a><\/p>\nMolen \u2018Povos Unidos\u2019, Holambra I<\/p>\n<\/div>\n
Opvallend is dat er nauwelijks pogingen ondernomen zijn voor een integrale benadering van de Nederlandse groepsmigratie naar Brazili\u00eb. Het boek Praktijk en patroon van recente Nederlandse groepsmigraties<\/i> van Willem van der Mast is een uitzondering, maar dateert alweer van 1963. Ook Kees Wijnen\u2019s rapport De Nederlandse agrarische groepsvestigingen in Brazili\u00eb<\/i><\/a> uit 2001 is een integrale studie, maar focust zich vrijwel uitsluitend op landbouwkundige ontwikkelingen. Alle andere studies hebben in de regel \u00e9\u00e9n of enkele groepsvestigingen tot studieobject. Inmiddels is de omvangrijke reeks boeken verder verrijkt met nieuwe werken over Carambe\u00ed, Gon\u00e7alves Junior, Holambra I en Campos de Holambra (Holambra II). Hoewel nieuw onderzoek in Nederland en in Brazili\u00eb meer licht zal werpen op de afzonderlijke groepsvestigingen en ongetwijfeld \u2018untold stories\u2019 aan het licht zal brengen, is er alle aanleiding om een ge\u00efntegreerde geschiedschrijving van de Nederlandse groepsmigratie naar Brazili\u00eb te entameren. In het navolgende wil ik daarvoor een korte opzet schetsen aan de hand van reeds verschenen literatuur. Daarna zal ik mijn bijdrage afsluiten met enkele opmerkingen over de integratie van de Nederlandse groepsvestigingen in de Braziliaanse samenleving.<\/p>\n De geschiedenis van de Nederlandse emigratie naar Brazili\u00eb sinds de onafhankelijkheid in 1822 omvat drie fasen:<\/p>\n 1858-1940 In 1908 kwam een nieuwe propagandacommissie \u2013 ditmaal opgezet door de Braziliaanse federale overheid \u2011 met vergelijkbare verhalen naar Europa en wist in de periode 1908-1910 ruim De stichting van Carambe\u00ed vloeide voort uit het mislukken van Gon\u00e7alves Junoir. Enkele families, aangevuld met nieuwkomers uit het Zuidhollandsche \u2019s-Gravendeel en de Haarlemmermeer, begonnen in 1911 een nieuwe vestiging op grond die voor hen beschikbaar was gesteld door de \u2018Brasil Railway Company\u2019. Carambe\u00ed, door Kees Wijnen gerekend tot de projectvestigingen, was van oorsprong een spontane vestiging, die door zijn homogene karakter \u2013 de meeste emigranten waren van gereformeerde komaf en hebben een eigen kerk, eigen scholen en later ook een co\u00f6peratie gesticht \u2013 na 1945 werd gerekend tot de grote Nederlandse landbouwkolonies.<\/p>\n 1940-1970 E\u00e9n projectvestiging komt amper meer ter sprake en dat ligt vooral aan het feit dat deze in het begin van de jaren zeventig is opgeheven. In 1949 stichtte een groep vrijgemaakt-gereformeerde boeren in de deelstaat Paran\u00e1 de groepsvestiging Monte Alegre. De emigranten hadden de grond die zij bewerkten niet in eigendom en moesten toen de papierfirma Klab\u00edn de pacht opzegde, de kolonie verlaten. Pogingen om een nieuwe vestigingsplaats te vinden liepen op niets uit, waarna de groep zich gedwongen zag terug te keren naar Nederland. Ook de lotgevallen van deze emigranten vragen om serieus historisch onderzoek.<\/p>\n Ook in deze tweede fase was sprake van spontane vestiging. Deze kwamen voort uit de interne moeilijkheden die Holambra I in de eerste tien jaar heeft moeten doorstaan. Een grote groep vestigde zich tussen 1951 en 1953 in Rio Grande do Sul in de nabijheid van N\u00e3o Me Toque. Een deel van de emigranten keerde later terug, terwijl anderen een grote materi\u00eble welvaart wisten te realiseren. Van grote onderlinge samenhang was geen sprake. Met een co\u00f6peratie hadden ze slechte ervaring. In 1953 vestigde zich een kleine groep voormalige katholieke Holambra-boeren zich in Tronco, in de nabijheid van Carambe\u00ed en Castrolanda terwijl in 1959 een groep zich in het kustgebied van de zuidelijke deelstaat Santa Catarina vestigde.<\/p>\n 1970-heden Vergelijking Integratie en identiteit Voor de latere vestigingen geldt dat de Nederlandse identiteit het sterkst wordt beleefd in de co\u00f6peratief georganiseerde landbouwvestigingen en in mindere mate op de verspreide vestigingen, zoals N\u00e3o Me Toque en de meeste spontane vestigingen van na 1970. De emigranten in deze vestigingen maken deel uit van een grotere gemeenschap van mensen met een uiteenlopende herkomst. In enkele vestigingen is sprake van enkele gemeenschappelijke\u00a0 activiteiten, maar de infrastructuur die de vijf projectvestigingen kennen, ontbreekt.<\/p>\n In de vijf projectvestigingen zijn de emigranten en hun kinderen niet alleen sociaal-cultureel met elkaar verbonden, maar ook zijn zij economisch op elkaar aangewezen. Bovendien wordt het wij-gevoel versterkt door eigen kerken, winkels, sportvoorzieningen, scholen e.d. Tussen de co\u00f6peratieve landbouwvestigingen is bovendien een verschil waarneembaar tussen de katholieke Holambra\u2019s en de protestants-christelijke kolonies in Paran\u00e1. Heden ten dage beroepen zij nog steeds Nederlandse dominees, terwijl de tijd dat het religieus leven op de Holambra\u2019s bepaald werd door Nederlandse paters en zusters al enkele decennia achter ons ligt. Voor de Holambra\u2019s geldt overigens dat al vanaf de jaren zeventig gemengde huwelijken tussen emigrantenkinderen en Brazilianen gemeengoed zijn geworden; in de protestants-christelijke groepsvestigingen ligt dit gezien het religieuze verschil gevoeliger. Ook de Nederlandse taal weet zich hierdoor beter te handhaven dan op de katholieke Holambra\u2019s.<\/p>\n Voor de meeste Nederlandse groepsvestigingen geldt bovendien dat het sociaal-economisch succes een kloof gecre\u00eberd heeft. De emigranten zijn vaak eigenaar van grote landbouwbedrijven, terwijl de Brazilianen als landarbeider of werknemer bij hen in dienst zijn. Pas met de komst van goedopgeleide Brazilaanse werknemers ontstond er een meer gelijkwaardige positie tussen de Nederlanders en een deel van de Braziliaanse bevolking. Het ligt in de verwachting dat deze kloof langzaam gedicht wordt. Toen ik 25 jaar geleden een jaar op Holambra I verbleef constateerde ik dat de oude generatie nog duidelijk Nederlands was, maar de tweede generatie een mengelmoes was van Nederlandse en Braziliaanse invloeden, een verschijnsel dat we in Nederland ook aantreffen bij de tweede generatie allochtonen.<\/p>\n Campos de Holambra<\/p>\n<\/div>\n Terwijl in spontane vestigingen de Nederlandse identiteit langzaamaan minder zichtbaar zal worden, is dit op de vijf projectvestigingen nog niet het geval. Integendeel, uit commerci\u00eble overwegingen wordt die identiteit juist opgepoetst. Mede aangespoord door Braziliaanse politici, worden de groepsvestigingen getransformeerd tot toeristische trekpleisters, waarbij ook Brazilianen zich een Nederlandse identiteit aanmeten. Het zou me niets verbazen als zij ook deelnemen aan het klompendansen en allerlei Nederlandse attributen, zoals Delfts blauw, klompen en molentjes verkopen. De Nederlandse identiteit wordt daarmee deel van de culturele diversiteit die de Braziliaanse samenleving kenmerkt.<\/p>\n Kerkelijke ontwikkelingen\n
\n<\/b>De eerste fase begint in 1856 als vanuit de deelstaat Esp\u00edrito Santo de Associa\u00e7\u00e3o Central de Coloniza\u00e7\u00e3o (ACC) met behulp van het emigratiekantoor Steinmann & Co uit Antwerpen inschakelde om propaganda te maken voor nieuwe landbouwkolonies. Met beloftes van een vrije <\/a>overtocht en een stuk grond tegen aantrekkelijke voorwaarden werden tussen 1858 en 1862 Zeeuwse landarbeiders naar Brazili\u00eb gelokt. Van enkele vestigingen in Espirito Santo zijn 150 jaar na dato amper sporen van Nederlandse aanwezigheid terug te vinden. De betrokken families zijn \u00f3f verder getrokken of volkomen geassimileerd en hoogstens herkenbaar aan verbraziliaanste achternamen. Alleen de kolonie Holanda, waar zich nazaten van emigranten van emigranten uit Zeeuws-Vlaanderen bevinden, heeft de tand des tijds weten te doorstaan. De groep wist amper het niveau van zelfvoorziening te ontstijgen en wist wonderwel zijn Nederlandse identiteit te handhaven. Heden ten dage spreken nog enkele nazaten een Zeeuws-Vlaams dialect. Hun lotgevallen zijn in 2008 opgetekend door Ton Roos en Margje Eshuis onder de titel Op een dag zullen ze ons vinden<\/a>.<\/i><\/p>\n<\/a>tweeduizend Nederlandse emigranten naar Brazili\u00eb te lokken. De emigratie werd bovendien gestimuleerd door de geregelde bootdienst die de Hollandsche Lloyd net begonnen was met bestemming Zuid-Amerika. De emigranten vestigden zich in de centrale deelstaat Minas Gerais en de twee zuidelijke deelstaten Rio Grande do Sul en Paran\u00e1. De bekendste nederzetting waar Nederlandse emigranten zich vestigden was Gon\u00e7alves Junior in de deelstaat Paran\u00e1. De berichten over misstanden in de kolonies waren voor de Nederlandse regering aanleiding om ongeveer 1000 emigranten te repatri\u00ebren. Voor veel emigranten kwam dit te laat. Zij waren al door ziekten en slechte voeding gestorven en van het opzetten van een eigen landbouwbedrijf kwam meestal niets terecht in een nog onontgonnen en ge\u00efsoleerd gebied. Gon\u00e7alves Junior kreeg bij de Nederlandse emigranten de dubieuze naam \u2018het vrouwenkerkhof\u2019. Over deze emigratiegolf publiceerden Ruth en Willem Kiewiet uit Carambe\u00ed in 2011 een rijk ge\u00efllustreerd boek<\/a>.<\/p>\n
\n<\/b>De tweede fase van de Nederlandse emigratie naar Brazili\u00eb begint na 1945 als kerkelijke en maatschappelijke groeperingen in Nederland op zoek gaan naar mogelijkheden voor groepsvestigingen. De katholieken waren de eersten die hierin slaagden met de stichting van Holambra I in 1948 in de deelstaat S\u00e3o Paulo. Gereformeerde boeren uit Noord-Nederland, mede geholpen door de Christelijke Emigratie Centrale en de bestaande kolonie Carambe\u00ed volgden in 1951 met de stichting van Castrolanda op circa 35 kilometer afstand van Carambe\u00ed. In beide projectvestigingen vormde naast de kerk de door hen opgerichte co\u00f6peratie het middelpunt van de gemeenschap. In 1960 werd vanuit Carambe\u00ed en Castolanda een vervolgnederzetting opgezet nabij Arapot\u00ed, waar zich ook nieuwe emigranten uit Nederland vestigden. Dit gebeurde nog hetzelfde jaar ook vanuit Holambra I, wat leidde tot de stichting van Holambra II.<\/p>\n
\n<\/b>Na 1970 begon een nieuwe fase van spontane vestiging. Hier ging het om boeren die verspreid in de nabijheid van een stad bedrijven stichten. Ze kenden in de regel weinig of geen gemeenschappelijke verenigingen of instellingen. Vaak zijn het kinderen van emigranten in de oudere groepsvestigingen die hun vleugels uitslaan, soms aangevuld met nieuwe emigranten. De oudste van dit type vestigingen waren Maracaj\u00fa in de deelstaat Mato Grosso do Sul en Paracat\u00fa in Minas Gerais, beide opgericht in 1972. In 1985 volgden Rio Verde in de deelstaat Goias en Brasol\u00e2ndia in de deelstaat Minas Gerais, en in 1995 Balsas in de noordelijke deelstaat Maranh\u00e3o. De groep boeren van Nederlandse komaf in Maracaj\u00fa kent een gemengde komaf. Hierbij waren emigrantenkinderen betrokken uit zowel N\u00e3o Me Toque, de Paran\u00e1-kolonies en de Holambra\u2019s. Paracat\u00fa werd opgezet vanuit N\u00e3o Me Toque. In Rio Verde vestigden zich emigrantenkinderen uit de beide Holambra\u2019s terwijl in bij de vestiging Balsas emigranten uit Carambe\u00ed, Castrolanda en Arapot\u00ed waren betrokken. De vestiging Brasol\u00e2ndia (Una\u00ed) verdient bijzondere aandacht, omdat het hier gaat om een groep vrijgemaakt-gereformeerden, waaronder familieleden en kennissen van de groep emigranten die eerder gevestigd waren in de opgeheven nederzetting Monte Alegre.<\/p>\n
\n<\/b>Door in plaats van geschiedenissen te schrijven van afzonderlijke groepsvestigingen of uit te gaan van de religieuze gezindheid van groepsvestigingen \u2013 dus alleen een geschiedenis van de protestantse vestigingen in Paran\u00e1 of de katholieke Holambra\u2019s in de deelstaat S\u00e3o Paulo, ontbreekt de mogelijkheid om vergelijkingen te maken tussen nederzettingen die in dezelfde periode zijn ontstaan en die desalniettemin een andere ontwikkeling hebben doorgemaakt. Zelf heb ik 25 jaar geleden onderzoek gedaan naar de bewogen ontstaansgeschiedenis van Holambra I. Castrolanda werd in dezelfde tijd gesticht maar is interne scheuringen bespaard gebleven. Ligt dit in de verschillen in aanpak van de selectie van emigranten, de homogeniteit van de groep of speelde de factor religie hierin een doorslaggevende rol? Feit is wel dat in beide groepsvestigingen sprake was van aanvangsmoeilijkheden, waarbij Castrolanda kon steunen op kennis, ervaring en financi\u00eble ondersteuning van Carambe\u00ed. Ook de ontwikkelingen in Arapot\u00ed en Holambra II lenen zich voor een vergelijking.<\/p>\n
\n<\/b>De wijze waarop een groepsvestiging was georganiseerd, de sociaal-economische status en ook vooral de kerkelijke denominatie van de emigranten waren in belangrijke mate bepalend voor de integratie in de Braziliaanse samenleving. Het sociaal-economische isolement stelde de nazaten van de Zeeuwse emigranten in Holanda, Espirito Santo in staat hun Nederlandse identiteit na zes generaties in stand te houden. De verbetering van de infrastructuur en de stichting van sociale voorzieningen, zoals onderwijs, zorgt ervoor dat heden ten dage die identiteit onder druk komt te staan en het dus onwaarschijnlijk is dat er over enkele decennia in de binnenlanden van Espirito Santo nog een Zeeuws-Vlaams dialect wordt gesproken.<\/p>\n<\/a><\/p>\n
\n<\/b>Tot slot nog enkele opmerkingen over de Nederlandse protestantse inbreng in Brazili\u00eb. Carambe\u00ed, Castrolanda en Arapot\u00ed stonden aan de wieg van de Braziliaanse zusterkerk van de Gereformeerde Kerken in Nederland, de Igrejas Evangelica Reformadas do Brasil (IER). Binnen het enorme land is het maar een kleine religieuze entiteit van 2500 lidmaten, die bovendien nauw gelieerd is aan de Nederlandse agrarische groepsvestigingen. Buiten deze vestigingen zijn er inmiddels enkele zendingskerken ontstaan.<\/p>\n